میرزا محمّدعلی متخلّص به صائب تبريزی و معروف به میرزا صائب بزرگترین غزلسرای قرن یازدهم هجری است . وی در حدود سالهای 970 الی 973 - 1000 الی 1003 هجری - در تبریز یا به قولی اصفهان دیده به جهان گشود
پدر او میرزا عبد الرحیم ف تاجری معتبر بود . خانواده صائب جزو هزار فامیلی بودند که به فرمان شاه عباس از تبریز به اصفهان کوچ کردند و در محله عباس آباد سکنی گزیدند.
صائب در اصفهان پرورش یافت و دانش های ادبی و عقلی و نقلی را نزد استادان آن شهر و خطاطی را نزد عموی خود شمس الدین تبریزی شیرین قلم مشهور به شمس ثانی آموخت . در جوانی به حج رفت و به زیارت مشهد مقدس نیز نایا امد
صائب در سال 1003 - 1034 هجری - از اصفهان عازم هندوستان شد و به هرات و کابل رفت . حکمران کابل ، ظفر خان ، که خود شاعر و ادیب بود مقدم صائب را گرامی داشت . ظفر خان پس از مدتی به جهت جلوس شاه جهان عازم دکن شد و صائب را نیز با خود همراه برد . شاه جهان ، صائب را مورد عنایت خود قرار داد و به او لقب مستعدخان داد . در سال 1008 - 1039 هجری - که صائب و ظفر خان در رکاب شاه جهان در برهانپور بودند خبر رسید که پدر صائب از ایران به اکبر آباد هندوستان امده و میخواهد او را با خود به ایران ببرد . صائب از ظفر خان و پدر او خواجه ابوالحسن تربتی رخصت طلبید ولی حصول این رخصت تا دوسال طول کشید .
در سال 1011 - 1042 هجری - که حکومت کشمیر به ظفر خان واگذار شد صائب نیز بدانجا رفت و از آنجا به اتفاق پدر عازم ایران شد. پس از بازگشت صائب به ایران در اصفهان به حضور شاه عباس دوم رسید و خطاب ملک الشعرایی دربار صفوی یافت و در این مدت محضرش در اصفهان محل اجتماع اهل ادب و آمد و شد دوستداران سخن بود و او جزبه قصد سیاحت بعضی از شهرها و ناحیت های ایران از اصفهان بیرون نرفت و در همان جا به سال 1054 - 1086 هجری - دیده از جهان فرو بست و در باغی که اکنون به قبر آقا معرف است به خاک سپرده شد
بو عشق دردو غمی گؤر نئجه یوغورتدو منی
قیامتین ائله بیل آتشی قووردو منی
یاراما بخیه وورارلار فقط نه فایداسی وار
طبیبیم اولدو او کس کی ائله او قیردی منی
او قدر هجرانا دؤزدوم اوره گیم دؤندو قانا
یئتیم اوشاق کیمی گؤز یاشلاریم بوغوردو منی
نسیم بهانه دیدیگین داغیلدی بدن
کیمیسه توپلایاراق تورپاق اوسته قوردو منی
او لاله باغرینا داغ چکدیلر بزه ک یئرینه
حیات دا مین داغ ایله آلدادیب دوغوردو منی
دئ جوجه رسین نئجه بس توپراغا دوشن توخوموم
بو آتش اوزلو گؤزللر اوخویلا ووردو منی
نه یاخشی اولدو کی صائب یازیلدی خوش خطله
بو طالع حسرتی عمرومده آز می یوردو منی
عقلی بیز دیوانه لیکده بیلمیشیک
سئوگینی فرزانه لیکده بیلمیشیک
عاشیقین قانین تؤکوب ظلم ائتمه یی
عشق ده ، جانانه لیکده بیلمیشیک
دوز یولو لنگر ووروب قطع ائتمه یی
دوغروسو مستانه لیکده بیلمیشیک
عشق باغیندا سولوب بختین گولو
بیز بونو بیگانه لیکده بیلمیشیک
اختیلاتین ان گؤزل نعمت لرین
سر به سر افسانه لیکده بیلمیشیک
گر دویونله نسه بوغازدا گؤز یاشی
بیز بونو مردانه لیکده بیلمیشیک
عشقده جانی اودوزماق رسمینی
هر زامان تیفلانه لیکده بیلمیشیک
دالغالار دولموش حبابلا دریادا
بیز اونو دردانه لیکده بیلمیشیک
عاشیقین جان قئیدینه قالماق حالین
قلب ده کی ویرانه لیکده بیلمیشیک
شمع باشیندا آتشه اوتلانماغی
عشق ده پروانه لیکده بیلمیشیک
کیم بیزیله ائیله سه بیگانه لیک
معنا سین صد دانه لیکده بیلمیشیک
هر کسی بیر کنج ائدیر غم دن خلاص
بیز اونو میخانه لیکده بیلمیشیک
دونیانین هر نعمتیندن کئچمه یین
همتین مردانه لیکده بیلمیشیک
او فداکارلار گؤزونده حئیرتیک
رویانی افسانه لیکده بیلمیشیک
صائب الده هر نه ائتمیشدیر اونو
دوسلارا همخانه لیکده بیلمیشیک
نه سبب دندی منیم قدریمی دوران بیلمه ز
جوهرین قیمتینی هئچ زامان عمان بیلمه ز
ازوده آیدین گؤرونور هر نه دئسه ن آینا کیمی
اورگین یانماسا بیل قدرینی جانان بیلمه ز
هاردا دیوانه ساچین تاجه برابر بیلسه
اوردا شاهنان گدانین فرقینی اینسان بیلمه ز
پیس ایله یاخشی نی آنجاق دوشونن باش آییرار
بو قمه آغزی دی یا جام دی او نادان بیلمه ز
حکیمین فیکرینی مشغول ائلییه ر بال لا زهر
قارپیزیلا شکرین فرقینی سورسان بیلمه ز
قلبه درماندی یارین صف - صف اولان مژگانی
دامارین دردینی نئشتر کیمی ، درمان بیلمه ز
صدفین قوینونا دوشموش سو دؤنه ر جوهر اولار
مقصده چاتماغی صائب بیله ر ؟ هاردان بیلمه ز ؟
بو شراب کوزه سینین کؤلگه سی بس ائتدی منه
داها محتاج دئییلم اؤزگه سینین کؤلگه سینه
هانسی سینمیشلاریمی من یئنی دن برپا ائدیم؟
قلب سینیب ، قول دا سینیب، یوخ کمکی بیر بیرینه
سئل گلن واختا خبرسیزلری بیردن آپارار
وحدت اهلی بو خطردن قورونار سعی له یئنههر زمان عشق جوانلاردا داها حساس اولور
تر بوداق قورخولودور کی ، توخونا گؤزلرینه
همسفر وعده خلاف چیخدی ، فقط من یئنه ده
راضی لیق ائیله میشمکی ، بو سفر خوشدو منه
صائبین فیکرینی حبس ائتمه یه یوخ اختیاریم
اؤزگه عالمده یئتر آرزولاری چون یئرینه
هانی بیزده ائله جان زلف پریشانا دؤزه
امیدیم یوخدو اورک بیرده بو هیجرانا دؤزه
کیم تکبرلویونو سیندیرا بیلمیرسه اگر
عاشقم سؤیله مه یه ، چیخمایا مئیدانا دؤزه
بوردا عشرت می یی دؤنموش یئنه قلبین قانینا
سود اوچون کؤرپه گرک باشلایا افغانه دؤزه
بو جهاندا نه ییمیز واردی کی ، حسرت ده چکه ک
تکجه آرزو بودو ، قلبیم دارا مردانه دؤزه
قیوریلان تئللری ساکت گئجه ده تیتره ر اونون
عاشق ایستر او تئله هر توخونا شانه دؤزه
یوسفه چاتماق اگر ایسته سه دنیادا بیری
یئیه قلبین قانینی بیرده کی زندانه دؤزه
کیم چؤرک دردینی چکمیر ، او یئییر بوردا چؤرک
کیم چؤرک دردی چکسه او گرک یانا دؤزه
عشق سرگشته لیگی صابره مخصوص کی دئییل
دئی هانی اؤیله گه می ، دوشسه بو طوفانه دؤزه
منی محروم ائدن روخساریدن زولفی پریشاندیر،
بو دریایی لطافت موجی عنبر ایچره پینهاندیر
اگر خورشیدی تابانیله سنسیز همشراب اولسام،
لبی لعلی مئی آلودی گؤزومده قانلو پئیکاندیر
دد و دامی موسخّر ائیله یوبدور جذبهی عشقین،
دوگون مجنونی شیدا باشینا چتری سلیماندیر
منی مکری رقیب آواره قیلدی یار کوییندن،
چیخاران آدمی فردوسیدن تزویری شیطاندیر
قاچان عاشیقلرین فیکرینه دوشدو اول عقیقی لب
کی، اونون بیر قارا گؤزلولریندهن آبی حیواندیر
مسلمانام، دئییر مستین، ایچیر عاشیقلرین قانین،
منم کافیر، اگر اول دوشمنی ایمان مسلماندیر
محبّت اهلی هنگی جام و نشاطی درد دن دؤنمز،
نئچون چکسون خومار اول کیم همیشه ایچدیگی قاندیر
منی خاکی نه تنها اولموشام مجنون کیمی رسوا،
کی، اول درد دن فلک سنگی ملامت ایچره پینهاندیر
فلکلر قان ایچر گؤردوکجه تجرید اهلینی، صائیب،
کی، یوقسیزلار حرامیلر گؤزینده تیغی عریاندیر
افضلالدّین بدیلبن علی خاقانی شروانی متخلّص به خاقانی از جملهٔ بزرگترین قصیده سرایان تاریخ شعرو ادب ترکی و فارسی به شمار می آید.ولادت او را در سال (۵۲۰هجری قمری)
در شهر تبریزدر گذشت.برابر(۱۱۲۰میلادی-۱۱۹۰میلادی).
تأثیر هنر خاقانی بر حافظ:
بنا به وجود مضامین و تعابیر همانند در اشعار خاقانی و حافظ و سعدی و نیز با توجّه به پارهای ازغزلیات هم وزن و قافیهٔ آنها میتوان نگرش این دو شاعر بزرگ را به دیوان خاقانی نتیجه گرفت.
خاقانی پژوهی:
از زمان خود خاقانی، تلاش برای دریافت و درک شعر او وجود داشته است و شروح گوناگونی از دیرباز که بر شعر خاقانی نوشته اند وجود دارد . از برجسته ترین خاقانی پژوهان ایرانی مرحوم دکتر سید ضیاءالدین سجادی می باشد. وی منقح ترین دیوان را از خاقانی به چاپ رسانده است. همچنین فرهنگ اصطلاحات خاقانی نیز از وی چاپ شده است که در زمینه فهم خاقانی بسیار مفید است. از دیگر خاقانی پژوهان می توان به آقای دکتر میر جلال الدین کزازی، خانم معصومه معدن کن، آقای دکتر نصرلله امامی و ... نام برد. منبع: ختم الغرایب، به کوشش ایرج افشار، انتشارات میراث مکتوب، 1385
جانیم نه قدر وار منه جانان سن اولارسان
جاندان دا عزیز اولسا بیر اینسان سن اولارسان
سن ایندیه دک قلبیم اوچون قلب دین ای یار
بون دان سورادا جانیم اوچون جان سن اولارسان
هر یاره م ایر اولسا اونون مرهمی سن سن
هر دردیم اولارسا اونا درمان سن اولارسان
کونلون نئجه ایسترسه ائیله ور منه فرمان
عومروم نه قدر وار منه سولطان سن اولارسان
ائیلرسم اگر شرحینی ایمانیله کوفرون
باش حرفیله سر لوحه دیوان سن اولارسان
بوندان بئله آلادتما منی کوفرله دین له
خاقانیه هم کوفر و هم ایمان سن اولارسان
خاقانی نه دیر گلسن اگر ای گوزو شهلا
البته کی خاقانیه خاقان سن اولارسان.
کونلوم چیخیب گئدیبدیر ، بیلمم نه جور بلا وار
من کی عزیز توتاردیم ، بس بوندا نه قضا وار؟
ظنیم چاتان مکاندان سوردوم ، سوراغین ائتدیم
الدن دوشوب یورولدوم ،یوللا چوخ جفا وار
هی اختاریب سوروشدوم ، بیر تاپمادیم نشانه
یارب اونون باشیندا نه گیزلی ماجرا وار؟
ائتدیم گومان کی بلکه قاچمیشدیر عشق الیندن
عشقه دوشوب او ، یوخسا ظننیمده بیر خطا وار؟
سویموش مگر چئکیلدی ، تورپاغا هوپدو گئتدی
یا قوش اولوب او اوچدو ، باشیندا نه هوا وار؟
اوچ گون سوارغین ائتدیم ، جار چئکدیم هر طرفده
اوندان بو هنده ورده نه صوت ، نه صدا وار
کیمدیر خبر وئرن بیر یورغون غریب اورکدن؟
آیا بو دره آخیر بیر چاره ، بیر داوا وار؟
دیل آچدی بیر اوشاغ کی ، خاقانی اولما غمگین
بیر افتین تئلینده بیرقلبی موبتلا وار
بیلدیم کی بو نازوندان بیر لحظه دایانمازسان
کونلومده اولان درده هرگیز سن اینانمازسان
معناسی نه دیر دوشسم تورپاغیوه ذیلت له؟
اؤپـسم ده ایاغوندان بیر حالیمه یانمازسان
سـوز وئرمیشدون کامه آمما بو نه تئز لیکله
بیـر عومورگئچیب گئتدی، اوزوعده وی دانمازسان
ٍمن اؤلمهلی اولسامدا، باری سـن اؤزون اولـدور
لاکین بیلیرم لطفون قانیمه بـولانمازسان
خاقانینین هردهن بیر دؤیدون قاپیسینگـؤردون
قانمنزلینی باسـمیش،قـاچدینداها آنمازسان
خاقانـیاؤز عشقوندا ثابیت قدم اول جان قوی
باش گئتمه سه بو یولدا وصلینی قازانمازسان
ای خاقانی، بو دنیادا هر زمان
آنان وئرمیش زحمتیله سنه جان
سو، چوره یین قیت اولسادا آتمادین،
یوردون اولدو بو عذابلی، دار شروان
هئچ بیر کسه سن اولمادین طفیلی
کومک آلدین آللاهدان و آنادان
سن اوتوردون کولگه کیمی آنانین
چهره سینین کولگه سینده آن به آن
ای آق قارتال! نه وقته دک اولاجاق
آنا یوردو وجودونا آشیان؟
نه وقته دک، عیسی کیمی آتاسیز
آنا ایله تانیسینلار سنی؟ قان!
بیر دفعه ده خضر کیمی یوخا چیخ
بسدیر اولدون آنانلا همخانمان!
سن قیمتلی بیر درسن، ندندیر
اولدون آنا آستاناسیندا پنهان؟
سن عقللی اولادسانسا دیله گل
آنا کیمی اوزونو دانلا بیر آن
هر نه ائتسن آنا حقین اونوتما
بیل، آناندیر سنه ائده ن جان قربان
بو آنانین خاطرینه، دشمنده ن
گلن درده دوزوب، سن اول مهربان
قورخ اوگونده ن، بیر گون سنی تک قویوب
ابدیلیک آنان کوچر دنیادان
الیاس بن یوسف بن زکی معروف به نظامی در گنجه به دنیا آمد،گنجه در آن روزگار ،با وجود بی سامانی ها و پریشانی های حاصل از کشمکش ها،کانون و مهد بزرگ شعر فارسی بود.گرچه «شروان» به سبب وجود شاعرانی چون خاقانی ،فلکی و مجیر پرآوازه بود گنجه نیز از شعر شاعرانی چون ابوالعلاء گنجوی و مهستی گنجوی نامور گشته بود اما آوازة نظامی همه را تحت الشعاع خود گرفت.
نظامی دارای پنج مثنوی یا پنج گنج و یک دیوان شعر می باشد که عبارتند از:
1. مخزن الاسرار: 2260 تا 2400 بیت که حدوداً سال 570 سروده است.
2. خسرو و شیرین: یا هوسنامه منظومه ای است غنایی که 6500 بیت است و نظامی آن را در سال 576 هجری قمری به پایان برده است.
3. لیلی و مجنون: حدود 4700 بیت در سال 584 هجری قمری در مدت 4 ماه آن را سروده است.
4. هفت پیکر:یا هفت گنبد یا بهرام نامه که شاهکار نظامی است.
5. اسکندرنامه:بیش از 10000 بیت دارد و دو بخش می باشد بخش اول آن معروف به شرفنامه و بخش دوم آن معروف به اقبالنامه یا خردنامه می باشد.در سال 599 هجری قمری سروده شده است.
6. دیوان قصاید و غزلیات : 1900 بیت است که شادروان استاد سعید نفیسی فراهم ساخته است.
دیوان ترکی:
تقریباً همهی نظامیپژوهان آذربایجان و دلسوختگان ادبیات تركی، از وجود یك مجموعهی خطی در كتابخانهی خدیویهی مصر شامل اشعار تركی نظامی خبر دادند و همگی اشارههایی هم به آن كردهاند، اما همه بدون مطالعه و پژوهش دقیق در زوایا و دقائق وجودی این اشعار، بسیار سطحی و گذرا از آن رد شدهاند.
تنها كسی كه با دقتی موشكافانه تصویر نسخهی خدیویه را مورد بررسی عالمانه و كارشناسانه قرار داد، آقای «صدیار وظیفه» متخلق به «ائل اوغلو» هستند كه اولا از وجود دو دیوان، و نه یك دیوان، در این نسخه خبر میدهند و ثانیاً با دلایل متقنی كه در مقدمه نگاشتهاند، اثبات میكنند كه نخستین دیوان جز نظامی گنجوی، منسوب به كس دیگری نمیتواند باشد
اخلاق در پاکی اخلاق و تقوی، نظیر حکیم نظامی را در میان تمام شعرای عالم نمی توان پیدا کرد. در تمام دیوان وی یک لفظ رکیک و یک سخن زشت پیدا نمی شود و یک بیت هجو از اول تا آخر زندگی بر زبانش جاری نشده است. از استاد بزرگ گنجه شش گنجینه در پنج بحر مثنوی جهان را یادگار است که مورد تقلید شاعران زیادی قرار گرفته است، ولی هیچکدام از آنان نتوانسته اند آنطور که باید و شاید از عهده تقلید برآیند. این شش دفتر عبارتند از:
مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر، شرفنامه و اقبالنامه که همگی نشان دهنده هنر سخنوری و بلاغت گوینده توانا آن منظومه هاست.
سبک نظامی:نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست. وی از آن سخنگویانی است که مانند سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد. اگر چه داستانسرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده لیکن تنها شاعری که تا پایان قرن ششم توانسته است شعر تمثیلی را به حد اعلای تکامل برساند نظامی است.
وی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع معانی و مضامین نو و دلپسند و تصویر جزئیات بانیروی تخیل و دقت در وصف مناظر و توصیف طبیعت و اشخاص و به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است.
با وجود آنکه آثار نظامی از نظر اطناب در سخن و بازی با لفاظ و آوردن اصطلاحات علمی و فلسفی و ترکیبات عربی فراوان و پیچیدگی معانی بعضی از ابیات ،قابل خرده گیری است، ولی «محاسن کلام او به قدری است که باید او را یکی از بزرگترین شعرای ایران نامید و مخصوصاً در فن خود بی همتا و بی نظیر معرفی کرد.
نظامی در بزم سرایی، بزرگترین شاعر ادبیات پارسی است.
به جرأت می توان گفت که او در سرایش لحظه های شادکامی بی همتاست، زبانش شیرین است و واژگانش نرم و لطیف، و گفتارش دلنشین. آن گونه که در بازگویی لحظه های رزم، نتوانسته از فشار بزم رهایی یابد به اشعار رزم نیز ناخودآگاه رنگ غنایی داده است.
برجستگیها و ویژگیهای شعر نظامی۱- تشبیهات و توضیحات او، زیبا و هنرمندانه و بسیار خیال انگیزند.
۲- در تصویر جزئیات طبیعت و حالات، بسیار تواناست.
۳- انتخاب الفاظ و کلمات مناسب که نتیجه آشکار آن، موسیقی شعر اوست.
۴- ایجاد ترکیبات خاص و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند.
۵-تازگی معانی و ابداع ترکیبات تازه که در شعر نظامی به وفور یافت می شود، کلام وی را گاهی دچار ابهام می کند، علاوه بر اینها کثرت «لغات عربی» و «اصطلاحات علوم» و «اصول و مبانی فلسفه و معارف اسلامی» سخن این شاعر را دشوار و پیچیده کرده است.
ادعای تفرشی بودن نظامیبعضا ادعاهائی بر تفرشی بودن این شاعر بزرگ موجود است. این ادعا عمدتاً توسط اهالی تفرش مطرح می گردد و طبق این ادعا روستای «تا» که از توابع تفرش است به عنوان زادگاه اصلی نظامی عنوان می گردد. منشا این ادعاها می تواند اشعار ذیل از اقبالنامه می تواند باشد.
به تفرش دهی هست «تا» نامِ اونـــظامــی از آنـــجا شــده نامجوالبته صحت و سقم اینکه این اشعار در اقبالنامه اصلی بوده و یا بعدا در آن وارد شده مورد بحث است.
دلایل زیادی در رد این ادعا ارائه شده است از جمله دلیل نبود منطقه یا روستائی بنام «تا» توسط استاد نفیسی. اما دلیل استاد نفیسی از آنجائیکه روستائی بدین نام موجود است قاطع نیست.
قاطع ترین دلیل برای رد این ادعا این است که تفرش را تا پیش از قرن هشتم «طبرس» مینامیدند و این را می توان در نام «شیخ طبرسی» – عالم و مفسّر قرن پنجم- دید.
درگذشتهمه عمر را به جز سفر کوتاهی که به دعوت قزل ارسلان (۵۸۱-۵۸۷) به یکی از نواحی نزدیک گنجه کرد، در وطن خود باقی ماند تا در سال ۶۰۲ در همین شهر در سن شصت و سه سالگی درگذشت و به خاک سپرده شد. بعضی درگذشت او را بین سالهای ۵۹۹ تا ۶۰۲ و عمرش را شصت و سه سال و شش ماه نوشته اند.
آثارخمسه یا پنج گنج نظامی شامل:
* لیلی و مجنون
* هفت پیکر
* خسرو و شیرین
* مخزن الاسرار
* اسکندرنامه مشتمل بر اقبالنامه و شرفنامهقدیمی ترین مثنوی نظامی مخزن الاسرار است و بهترین آنها خسرو و شیرین است
اشعار نظامی بیانگر ترک زبانی و حتی ترک زبانی مردم گنجه در آن روزگار است. بنا به نوشته ی علیار صفرلی و خلیل یوسفی « در اشعار فارسی گنجوی و خاقانی تفکر ترکی و حتی سیاق ادبی ترکی به چشم می خورد» ( آذربایجان ادبیاتی تاریخی ، صفرلی ، ص 369 ).
پروفسور حمید آراسلی 700 ضرب المثل در خمسه نظامی گنجوی یافته که از زبان شفاهی مردم آذربایجان در آثار جاودانه وی وارد شده است (مقدمه ای بر تاریخ تحولات زبان ترکی آذری، کریمی، ص56) .
نظامی در مصراع « با قانون اوزان برآورده حرف» نه تنها واژه اصیل ترکی « اوزان » را بکار برده، بلکه مهمتر از آن سیاق کلام وی است که می رساند وی به خوبی با شیوه نوازندگی و خوانندگی اوزانها (عاشیق ها) آشنا بوده است. به عنوان مثالهایی دیگر از کلمات ترکی به کار رفته در اشعار نظامی به واژه های « چالیش» (نزاع) ، سانجاق (بیرق)، توتوق (پرده) در ادبیات زیر دقت کنید :
بر رموز شه تا دمیران روم
همایند «چالش» در آن مرزو بوم
هزار و چهل «سنجق» پهلوی
روان در پی رایت خسروی
تا کجمقی در «توتوق» نور بود
خار ز گل نی ز شکر دور بود
اشعار نظامی بیانگر ترک زبانی و حتی ترک زبانی مردم گنجه در آن روزگار است. بنا به نوشته ی علیار صفرلی و خلیل یوسفی « در اشعار فارسی گنجوی و خاقانی تفکر ترکی و حتی سیاق ادبی ترکی به چشم می خورد» ( آذربایجان ادبیاتی تاریخی ، صفرلی ، ص 369 ).
پروفسور حمید آراسلی 700 ضرب المثل در خمسه نظامی گنجوی یافته که از زبان شفاهی مردم آذربایجان در آثار جاودانه وی وارد شده است (مقدمه ای بر تاریخ تحولات زبان ترکی آذری، کریمی، ص56) .
نظامی در مصراع « با قانون اوزان برآورده حرف» نه تنها واژه اصیل ترکی « اوزان » را بکار برده، بلکه مهمتر از آن سیاق کلام وی است که می رساند وی به خوبی با شیوه نوازندگی و خوانندگی اوزانها (عاشیق ها) آشنا بوده است. به عنوان مثالهایی دیگر از کلمات ترکی به کار رفته در اشعار نظامی به واژه های « چالیش» (نزاع) ، سانجاق (بیرق)، توتوق (پرده) در ادبیات زیر دقت کنید :
بر رموز شه تا دمیران روم
همایند «چالش» در آن مرزو بوم
هزار و چهل «سنجق» پهلوی
روان در پی رایت خسروی
تا کجمقی در «توتوق» نور بود
خار ز گل نی ز شکر دور بود
-------------------------------------
البته تاثیر زبان ترکی در اشعار نظامی تنها به کاربرد لغات ترکی محدود نمی شود بلکه چنانکه اشاره نمودیم نظامی علاوه بر استفاده از فولکلور آذربایجان در اشعار خویش؛ حتی تفکر و اندیشه ترکی دارد به عنوان مثال وی در مصراع زیر واژه گرگ را مفهومی به کار می برد که فقط در فرهنگ و ادبیات ترکی می توان آنرا فهمید :
پدر بر پدر مر مرا ترک بود
به فرزانگی هر یکی گرگ بود
می دانیم که واژه گرگ در فرهنگ ترک ها جایگاه ویژه ای دارد . بیشتر اقوام ترک بر پرچم و یا کلاه خود شکل گرگ ترسیم می کردند و افسانه های زیادی در ارتباط با گرگ ها و ترک ها آفریده شده است که پرداختن به آنها در این مجال میسر نیست . در اینجا فقط به این جمله بسنده می کنیم که گرگ در ترکی بر خلاف فارسی همواره بار معنایی مثبت داشته و دلیل بر فرزانگی و دانایی بوده است و نام «دده قور قورد» می تواند دلیلی براین گفته باشد و حتی در یکی از داستان های دده قورقود وقتی قهرمان داستان گرگ را می بیند می گوید: « قورد یوزی مبارک دیر، قورد ایلن بیر خبرلشیم» { دیدار گرگ مبارک است، بگذار از گرگ خبر بگیرم}.
نظامی در «مخزن الاسرار» ترک ها را به نژاد آسمانی نسبت داده و با تمجید از آنها می گوید :
دولت ترکان چو بلندی گرفت
مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه تو بیدادگری پروری
ترک نه ای ؛ هندوی غارتگری
و در هفت پیکر می نویسد :
گفت من ترک نازنین اندام
از پدر ترکناز دارم نام
و در اسکندر نامه با افتخار تمام از دولت ترک ها یاد می کند :
ز کوه خزر تا به دریای چین
همه ترک بینم زمین
و در همین اثر نفرت خود را از روس ها بیان نموده و با اشاره به نیروی ترکان می نویسد :
ز پیکان ترکان این مرحله
توان ریخت بر پای روس ابله
و این است که محمد امین رسول زاده در شعر کوتاهی در مورد نظامی می نویسد :
فارسچیلیغی یوخ اونون
تورکلویه چوخ باغلی دیر
قافقاز دئیه ذوق آلار
روسدا جانی داغلی دیر
گوزه ل قادین تیپلری
یا تورک یا قافقازلی دیر
شبه سی یوخدور کی او
بیر آذربایجانلی دیر
سئوالی که مطرح می شود این است که چرا شاعران ترک آذربایجانی اشعار خود را به فارسی سروده است . در این مورد دلایل زیادی مطرح هستند و می دانیم که نظامی تنها فردی نبوده که اشعار خود را به فارسی سروده و بسیاری از شعرای آذربایجان قرن ها آثار خود را به زبان های فارسی و عربی سروده اند و طبعا یکی از دلایل این کار حمایت حکام ایران و حتی حاکمان ترک ایران از زبان و شعر فارسی بوده است .اقای محمد رضا هیئت با اشاره به اشعار خود نظامی می گویدکه طبقه حاکم او را از سرودن اشعار ترکی منع می کردند کما اینکه نظامی این مسئله را در مثنوی «لیلی و مجنون» از زبان شروانشاه بیان کرده است.
در زیور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی
ترکی صفت وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای ما نیست
و در همان زمان نظامی از اینکه به زبان ترکی وی اهمیت داده نمیشد لب به شکایت می گشاید :
تر کی ام را در این حبش نخرند
لاجرم دو غبای خوش نخورند
ائدرسه عاشيقي جاهل مزمت
اونا قيمت وئرر عارفلر البت
جهاندا عشقده ن باشقا نه وارسا
كدر دير غصه دير درد دير نهايت
هر آغلار گؤزلويه عاشيق دئمزلر
اوزنده عاشيقين واردير علامت
باشين دان گئچمه ين عاشيق دئييلدير
جسارت ايستر عشقيده ن محبت
كيمين وار بير جهاندا بيله ياري
ايكي عالمده ايلر استراحت
اي عاشيق گئچ باشيندان يار يولوندا
داغيلسين قوي باشيندان درد محنت
* * *
سرخوشلوق ائده ن دؤلت، هوشيار اولاجاق بيرگون
ايللر جه ياتان بختين، بيدار اولاجاق بيرگون
قالماز بوقاپي باغلي وار هر گئجه نين صبحو
ديلبر بئله هيچ قالماز دلدار اولاجاق بيرگون
اغياريمي جانانيم اوخشارسا بوگؤن البت
بو سؤگيلي گؤزلرده اوخار اولاجاق بيرگون
من كافري عشق اولدوم بيلديم كي بو داستاندان
بوينومدا اونون زولفو زنار اولاجاق بيرگؤن
* * *
بيلمم نه تحفه من قول او سلطانه گؤنده ريم
لايق دئير كي، جانيمي جانانه گؤنده ريم
اي دوست ايسته ديم ائيله ييم بخش كونلومو
ائتديم حيا كي زيره ني كرمانه گؤنده ريم
اي خواجه مصلحت ائله الله رضاسينا
موره م نه تحفه سؤيله، سليمانه گؤنده ريم
يوخدور متاع ميز كي اولا ياره لايقي
درويش تكي بو حضرت سلطانه گؤنده ريم
يانميش سينمده يوخدور بيره ر آرپادانه سي
ويرانه دير بو كند اونا بس من نه گؤنده ريم
بايرام يئتيشيدي، خسته بو جانيم لا بير دئيين
بيلمه م نه قوربان اول شاه قوربانه گؤنده ريم
يوخدور نظامي ياخشي عمل سنده هيچ صبا
ياخشي عمل ده يي نه يين ميزانه گؤنده ريم؟
* * *
هرگئجه تدبير گؤرور كونلوم سنين هجرانينا
صبح تئزدن بند اولور عشقين شيرين سلطانينا
كونلومو وئرديم سند من سن كي بير جان اولموشوق
باشقا بير جان وارمي يئتسين باشقا بير جانانينا
گؤنلري بايرام كيمي شيرين گئچر باخسان گولوم
صبح تئزدن سن نظر سالسان اگر قوربانينا
وارمي جرعت، قالديريم شمشير سن تك آتلي يا
باشيم اوسته توتموشام وور ضربتي قالخانينا
مجليسينده من كيمي مهمان گره ك دائم سنين
گوهري توكسون اوزه قصد ائيله سين اوز جانينا
سن جيگر ائدمكدن الچك – آي پري ائت امتينا
يوخسا غرق ائيلر سني بيرگون جيگر اوز قانينا
گؤزلريمدن سئل كيمي توكدوم جيگر سويون بوگون
تا نظامينين غباري قونماسين ايوانينا
حسنون گؤزل آیت لری ای سئوگلی جانان
اولموش بوتون عالمده سنین شانینه شایان
گل ائیله عنایت منه وئر بوسه لبیندن
چونکی گؤزلین بوسه سیدیر عاشیقه احسان
سوردوم کی کؤنول هاردادی آلدیم بو جوابی
هئچ سورما تاپیلماز اونو آختارسادا انسان
رحم ائیله دئییب سیل کیمی گؤز یاشیمی تؤکدوم
گل قانیمله اَل یوما ای آفت دوران
انصافین اگر اولسا آچیق سؤیله «نظامی»
سنله نئجه رفتار ائلسین ای مهی تابان
گل سؤیله جوابین نه اولار سورغو زمانی
احوالیمی سندن سوروشارسا قیزیل اسلان
شمعی صوندور دخی پروانه کی یاریم گلدی
گوله باخ آغلا بولوت نازلی نگاریم گلدی
گئجه بایرام ائدرم جانیمی قربان سنه یار
سروریم، تاجی سریم، باغلی باهاریم گلدی
قامتین سرو سنین، جنتی گزدیم تایی یوخ
چاکری اولدوغوم اول شاهی سواریم گلدی
حسنونون شمعینه پروانه دئییب دؤندی کوله
آتشیم صؤندورن اول لاله عذاریم گلدی
دئدیم ای نازلی ملک سئو بو نظامینی دئدی:
سنینم عهد ائله دی چشم خماریم گلدی
آی اوزلو نگاریم كیمه مهمان اولاجاقسان
بیر سؤیله كیمین شانینه شایان اولاجاقسان
شاهلیق چتری وار باشین اوستونده بو آخشام
عنبر چترینله كیمه سلطان اولاجاقسان
شكر دئمیرم من سنه اوندان دا شیرین سن
دلبر نئجه بیر بختوره جان اولاجاقسان
ظلمت گئجه سن نورلی چیراغ ، پیس گوزه گلمه
ای آب حیات سن كیمه جانان اولاجاقسان
گئتدین نئجه بس تاب ائله سین هجره نظامی
او خسته ایكن ، سن كیمه درمان اولاجاقسان
منیم ای نازلی دلداریم ، منیم ای دردیمه درمان
منیم ای دولتیم ، واریم ، باغیشلا ، گئچ گناهیمدان
سالاندا سن منی بنده ، یاخینلیق اولماسا سنده
اگر قانیمی تؤكسنده ، یولومدان دؤنمرم بیر آن
شیریندیر لبلرین دلبر ، او گول رخسارینی گؤستر
یازیق كؤنلوم سنی ایستر ، منی الدن سالیر هجران
جمالین پرده یه سالما ، بو عاشیقدن اوزاق قالم
اگؤزومدن انتقام آلما ، منی قویما بئله حیران
بدخشان لعلی سنسن یار ، اوزون یاقوت كیمی پارلار
سنون حسنونده دیر گلزار ، جمالیندیر نگارستان
منیم چین لیلی ، عمر انسان ، و یا بلقیس و صنعانسان
یادا بیر ماه كنعانسان ، سنه اولسون جانیم قوربان
منی سنی مجنون ائتمیش سن ، حیاتدا محزون ائتمیش سن
اوزونه مفتون ائتمیش سن ، ائدیبسن قلبیمی بریان
دئییردیم من سنین یارین ؟ كی اولدوم ایندی بیمارین
سنین نورانی رخسارین ، منی یاندیردی ، ای جانان
نظامی اولدو بیچاره ، ائدیب هجرانین آواره
تاپیلمیر دردینه چاره ، اولوب جاری گؤزوندن قان
خسته قاسم تیکمه داشی شاعر، عاشیق، عارف و فیلسوف قرن دوازدهم هجری قمری و دوره افشاریه میباشد. وی متولد بتاریخ 1081 هجری در تیکمه داش و در گذشته تیکمه داش از توابع بستان آباد در آذربایجان شرقی میباشد. خسته قاسم، یکی از ستونهای استوار موسیقی عاشیقی آذربایجان میباشد.
آوازه ی "خسته قاسم" نه تنها به عنوان یک عارف، عالم، شاعر و ادیب توانمند بلکه به عنوان یکی از ستون های اصلی ادبیات فولکلور و موسیقی عاشیقی آذربایجان سراسر سرزمین های قفقاز از داغستان تا باکو و ایران و ترکیه را در نوردیده است.
"خسته قاسم" جایگاه ویژه ای در ادبیات فولکلور این منطقه دارد تا جایی که به راستی می توان ادعا کرد هیچ عاشیقی بدون تامل در اشعار او این صنعت موسیقیایی بومی مردم آذربایجان را ادامه نداده است.
"خسته قاسم" علاوه بر اینکه شاعری باسواد و تحصیلکرده به شمار می آید، در عرصه های عرفان و فقه و موسیقی تبهر خاصی داشته و به همین دلیل نیز در ادبیات شفاهی و فولکلور آذربایجان از جایگاه خاصی برخوردار است.
"خسته قاسم" دوران كودكي را در روستاي تيكمه داش گذرانده و تحصيلات سنتي را در مکتبخانه ی همین شهر به پايان برد.
وی اما براي ادامه ي تحصيل به اردبيل رفته و با حضور در مسجد شيخ صفي ضمن طی کردن مدارج تحصیلی، کار آفرينش ادبي ـ هنري خود را از همین سالها آغاز می کند.
خسته قاسم در اردبيل با طريقت شيخ صفي آشنا گشته و وارد خانقاه شيخ صفي شده و مدتي در چله نشسته است تا به «وحدت وجود» واصل گردد. خسته قاسم شاعري والامقام و فقيهي بزرگ بوده است كه به نوشته ي خويش، باده از ساقي كوثر گرفته و مست الست گشته و به قول آشيقها از حضرت علي «بوتا» گرفته است.
خسته قاسم، بعد از اتمام تحصيل در اردبيل، براي تكميل درس فقاهت به نجف می رود و 14 سال تمام در عتبات عاليات تحصيل كرده و سپس به موطن خويش مراجعت و به راهنمايي و ارشاد مردمان دیار خويش همت گماشته است.
وی همچنین مدتی به قفقاز سفر کرده و از داغستان تا باکو و حتی ترکیه را تحت تاثیر شعر و موسیقی خود قرار داده است
خسته قاسم به عنوان عالمی که 114 سوره ي قرآن را معنا و تفسير می كند مجتهدی توانمند بود و بر سه زبان رایج آن عصر : عربی، فارسی و تركی تسلط کامل داشته است.
تاثیر این شاعر و عارف بزرگ در عرفان و ادبیات بسیار چشمگیر بوده، وی که ارادت خاصی به رسول خدا (ص)، امیرالمومنان حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) داشته اشعار نغز و بی بدیلی در وصف معصومان، مصایب ایشان و واقعه کربلا سروده است.
تخلص او «خسته قاسم» است، لقب خسته بنا به نظر بسياري از اديبان و منتقدين آثارش مي تواند در سه نظريه ي كلي جمع بندي گردد:
۱ـ عداه اي معتقدند قاسيم بيمار بوده و از طريق حضرت علي (ع) شفا يافته و لذا همواره خود را «خسته» ناميده است.
2ـ دسته ي ديگري معتقدند او تخلص «خسته» را براي نشان دادن اوضاع نامناسب زمان براي خود برگزيده است همانگونه كه مسكين آبدال، قول عباس، ديلقم و ديگران كرده اند.
3ـ گروه ديگر نيز معتقدند او خود را خسته ي عشق ناميده است از جمله ي اين اديبان فولكلورشناس سترگ " سد نيك پاشايف" است كه مي نويسد "شاه اسماعیل ختايي نيز با تخلص «خسته» اشعاري سروده است و آشيق قاسيم بنا بر احترام شاه اسماعیل ختايي اين تخلص را براي خود برگزيده است"
آثار : از آثار خسته قاسم می توان به « دورما گَل » و « دونیانین » اشاره کرد
مدفن: مقبره خسته قاسم در بستان آباد در آذربایجان شرقی واقع شده است. این مقبره در تیکمه داش واقع در 80 کیلومتری تبریز شامل یک ورودی و گنبدخانهای هشت ضلعی است.
ائله بیر کیشی نین توت اتگیندن
ای نازنین سنین کیمی
شوخ گؤزلدن دویماق اولماز
آغزین شکر ، لبین بالدی
لبین کیمی قایماق اولماز
*
نئچه ماحالدا وار آدین
ده ییشدین آغزیمین دادین
دوروب یانیندا جلادین
دیزینه باش قویماق اولماز
*
مینا گردن ، بویوبسته
بیر سایه سال باشیم اوسته
یازیق « قاسیم » دوشدو خسته
دردی غمین سایماق اولماز
چرخی فلک منله یامان باشلادی
نه چوخوموش آهی زاری دونیانین
باغبان اولدوم گیردیم دونیا باغینا
حئیف کی یوخوموش باری دونیانین
*
ازلدن دوست ائتدی منی قاندیردی
یالان ساتدی اوره گیمی یاندیردی
درد منی چولقادی بوش دولاندیردی
هئچ یوخویموش اعتباری دونیانین
*
خسته قاسم دئییر اوزوم گولمه دی
حکیم لقمان درده درمکان بیلمه دی
گؤزومون یاشینی کیمسه سیلمه دی
تؤکولدو باشیما ناری دونیانین
ائله بیر کیشی نین توت اتگیندن
بیل سنه ایمدادی او ائیلر – ائیلر
ذره جه اوستونده اولسا نظری
یئردن داش گؤتورسن لعل ائیلر – ائیلر
*
بوهتان دئمه ، بوهتان توتار آدامی
قول ائیلر ، بازاردا ساتار آدامی
جهنم اودوندان بئتر آدامی
یوخسوللوق یاندیریب ، کول ائیلر – ائیلر
*
عاقل اینسان دئمز هر گؤردوگونو
دالدالار دوشمتاندان وای دردیگینی
گؤرمزسن نامردین پای وئردیگینی
وئرسه ده مینتین بول ائیلر – ائیلر
*
خسته قاسیم دئیر سؤزون بو باشدان
پای اومما قوهومدان ، یاردان ، یولداشدان
اؤزون امک چکسن سو چیخار داشدان
اریدر داغلاری یول ائیلر – ائیلر
یادی صرصر ائله اسدی زمیمه
نه سونبولوم قالدی نه دانه م ایندی
درد آنلاماز ، بی وفا یار یولوندا
آدیم رسوای اولدو نه دانام ایندی
*
پروانه تک منده یاندیم آ ، یاغدا
یار گلدی اوزومه ، اولدو آی عاقدا
درده دوشدوم کؤمگه بو ایاقدا
نه نادانیم گلر نه دانام ایندی
*
خسته قاسم یار قاپیسی بو دردی
اورگیمین آچان گولون بو دردی
غمخوار اولوب چکمک اوچون بو دردی
نه آتام وار منیم نه آنام ایندی
یئری گؤزل یئری سنه قارغارام
دونیا ایچره ایشین آه و زار اولسون
قارا عقرب اسلانبیان دیلیندن
سیاه زولفون دال گردنه مار اولسون
*
من قربانام یارین گؤزل خویونا
هوندور قامتینه ، اوجا بویونا
سنین سویون دؤنسوز سونسوز سویونا
گول آچماسین باغچانیزدا خار اولسون
*
گؤزللر ایچینده گریان اولاسان
یاناسان اودلارا بریان اولاسان
وفالی یارلارا قربان اولاسان
اونلارا باخاندا سنه عار اولسون
*
یادلارینان بیر ائیله دین سیررینی
قیامتده یاندیرارلار درینی
یاتان یئرده شاهمار وورسون ارینی
ناله سیندن قولاقلارین کار اولسون
*
گؤزل گؤروم سنین اوزون گولمه سین
تیغی غمزه باغرین باشین دلمه سین
قولاغینا اوشاق سسی گلمه سین
آللاهیمدان ایکی دیده ن کور اولسون
*
خسته قاسم دوست یولوندا قالاندا
ال اوزالدیب قول بوینونا سالاندا
کئفین دورولاندا ، کؤنلون اولاندا
بیزه گلن ایاقلارین وار اولسون
اوچ گوندور چیخمیشام او تیکمه داشدان
قاپینا گلمیشم جانیم الیمده
آیاغین تورپاغی قووما قاپیندان
سیزیلدارام گریبانیم الیمده
*
شیدا بولبول کیمی یامان آغلارام
سینه م باشین دویونلرم داغلارام
لزگی کیمی یوز عاشیغی باغلارام
اگر اولسا سخندانیم الیمده
*
خسته قاسم کسیلیبدی خطابیم
قیزیل گول تک چکیلیبدی گولابیم
بولور قاشلی قیزیل اوزلو کیتابیم
یوخدور زرلی قلمدانیم الیمده
بیر بولبول ، بیر یارپاق ، بیرده خار
بو اوچو بیر اولسا ، گولده گیزله نیر
بیر آتش ، بیر آلاو ، بیرده کؤز
بو اوچو بیر اولسا ، کولده گیزله نیر
*
او نئجه قوشدورکی ، یاز گلر باغا
سینه می چکیبلر دویونه داغا
بیر شانا ، بیر بافتا ، بیرده بیر جیغا
بو اوچو بیر اولسا ، تئلده گیزله نیر
*
او نئجه قوشدور کی قایادا سکر
جایناغی نئشتردیر ، قانیمی تؤکر
بیر نوغول ، بیر نابات بیرده بیر شکر
بو اوچو بیر اولسا ، دیلده گیزله نیر
*
او نئجه قوشدور کی ، آناسین امر
هاوادا دؤور ائدر شمس ایله قمر
بیر قیلینج ، بیر خنجز ، بیرده بیر کمر
بو اوچو بیر اولسا ، بئلده گیزله نیر
*
آلادیر گؤزلری شهلای نرگیز
سنین تک بیر گؤزل بولانماز هرگیز
بیر یولاق ، بیر حووض ، بیرده کی کهریز
بو اوچو بیر اولسا ، گرلده گیزله نیر
