در بخش نسخ خطی کتابخانه مرکزی تبریز، یک نسخه نفیس از کتاب کلیله و دمنه به زبان ترکی وجود دارد که توسط افتخارالدین محمد بکری قزوینی در اوایل قرن هفت هجری تالیف شده است. به گفته حمدالله مستوفی (متولد 680 قمری) در کتاب تاریخ گزیده، افتخار الدین محمد بکری، علاوه بر کتاب کلیله و دمنه، سندبادنامه را نیز به زبان ترکی ترجمه کرده است. حمدالله مستوفی، افتخارالدین محمد بکری را معلم و استاد زبان ترکی و مغولی عنوان داشته است.
حاجی خلیفه در جلد دوم کتاب کشف الظنون صفحه 1509 از ترجمه ترکی افتخار الدین محمد بکری قزوینی ذیل عنوان کلیله و دمنه چنین یاد کرده است:
"و ترجمه افتخار الدین محمد البکری القزوینی بلغه الترک "
همچنین هندوشاه نخجوانی، مورخ قرن هفت هجری در کتاب تجارب السلف از افتخارالدین محمد بکری و خاندان او یاد کرده است.
به منظور درک نحوه آشنایی افتخارالدین محمد بکری قزوینی با زبان ترکی کافی است بدانیم که حمدالله مستوفی در کتاب نزهت القلوب از رودی بنام ترکان رود در قزوین و خرقان یاد کرده است. ایل های ترک که در اطراف ساوه و زنجان و قزوین رندگی می کردند نام ترک را روی ان نهاده اند و افتخار الدین محمد بکری قزوینی در چنین اتمسفر فرهنگی با زبان ترکی آشنا شده است.
محمود کاشغری (متولد 1005 میلادی)، زبان شناس و ادیب برجسته کاشغر، در کتاب دیوان لغات الترک ذیل واژه ی:
قاز
Qaz
نام دختر افراسیاب، قلمرو سرزمین های ترک را چنین برشمرده است:
قاز: نام دختر افراسیاب. شهر قزوین را او بنا کرده است. اصل آن «قازاُیُنی» است، چرا که دختر افراسیاب آنجا افامت داشت و بازی می کرد. بسیاری از ترکان ، قزوین را مرز سرزمین ترکان میدانند . شهر قوم نیز در این مرز قرار دارد چرا که لفظ قم در ترکی به معنای ماسه است و دختر افراسیاب در انجا به شکار می رفت.
به منظور آشنایی با نثر زبان ترکی قرن هفت هجری نمونه ای از نثر افتخارالدین محمد بکری قزوینی از روی نسخه خطی موجود در کتابخانه مرکزی تبریز نقل می شود:
" شریان حرض و آز حرکته آغاز ایدوب تضرع و نیازله ایتدی ..."
نوشته شده در تاريخ دوشنبه بیست و نهم بهمن ۱۴۰۳
یازار