✅ تاریخ شگفت‌انگیز تۆرکان

⏪ تاریخ مختصر‌ زبان تۆرکی

◀️ براساس یافته‌های اخیر باستان‌شناسان، زبان‌شناسان و محققین تاریخ، موطن اصلی تۆرکان در سرزمین‌های واقع در حوضه دریای خزر، دریاچه‌ی اورمیه، وان و دریای سیاه بوده که به دلیل مهاجرت‌های فراوان این اقوام به اطراف، لهجه‌های مختلف زبان تۆرکی به وجود آمده است.

◀️ مراحل تاریخی زبان تۆرکی بدین
شرح می باشد:

1- دوران آلتایی
.2- دوران پروتوتورک.
3- دوران تۆرکی اولیه.
4- دوران تۆرکی قدیم.
5- دوران تۆرکی میانه.
6- دوران تۆرکی جدید
در دوران آلتای کلیه زبان‌های
التصاقی یکی بودند.

◀️ دوران پروتوتۆرک:

🔴 سۆمئریان اولین قوم مشخص پروتوتۆرک می‌باشند که پنج هزار سال قبل پایه‌های مدنیت نوین جهانی را پایه ریزی کردند. افسانه مشهور قیل قمیش و یا به تعبیری دیگر بیل قامیش چکیده ادبیات سۆمئری و نخستین حماسه ضبط شده جهان می‌باشد.
🔴 بیش از 300 کلمه سۆمئری موجود می‌باشد که در تۆرکی معاصر ما کاربرد دارد. اقوام پروتوتۆرک ایلام، گوتی، لولوبی، هورری، اورارتو، ماننا، ساکا هر کدام توانسته‌اند در طی اعصار گذشته
بر غنای زبان تۆرکی باستان بیفزایند.

◀️ دوران تۆرکی اولیه:

🔴 دوران تۆرکی اولیه، شامل زبان‌های هون، تۆرکی بلغار، پچه‌نک و خزر نیز هست که از قبل از میلاد تا تاسیس
دولت گؤک تۆرک ادامه داشته است.

◀️ دوران تۆرکی قدیم:

🔴 دوران تۆرکی قدیم، دوران گؤک‌تۆرک و تۆرکان اوْیغور را شامل می‌شود و از قرن ششم میلادی تا دهم میلادی را در بر می‌گیرد. از این دوران سنگ نوشته‌های بسیاری برجای مانده که مهمترینش کتیبه بیلگه خاقان و کتیبه تونیوقوق می‌باشد که مشهور به "اورخون آبیده‌لری" می‌باشد‌. الفبای مخصوص این کتیبه‌ها به الفبای گؤک تورک مشهور است.
تۆرکی اوْیغوری دنباله تۆرکی گؤک تۆرک می‌باشد که به مرور زمان تغییراتی در آن پیدا شده و آنرا از تۆرکی قبلی متمایز می‌سازد. الفبای مشهور اوْیغوری به مدت چندین قرن در آسیا رایج بوده و با قبول و اشاعه اسلام در میان تۆرکان، الفبای اوْیغوری کم کم اهمیت خود را دست داد و به تدریج جای خود را به خط عربی داد.

◀️ تۆرکی میانه:

🔴 تۆرکی میانه در حقیقت ادامه تۆرکی قدیم است با مختصر تغییراتی که زبان رسمی دولت قره‌خانلی‌لار بوده است . تۆرکی میانه را تۆرکی خاقانی یا تۆرکی کاشغری هم می‌گویند. در همین اوقات در غزنه خراسان حکومت تۆرکان غزنوی تاسیس شد که که دربارش مرکز شعرای فارسی مانند منوچهری، فرخی، اسدی طوسی، فردوسی و غیره بود.
دیوان لغات‌الترک محمود کاشغری مهمترین اثر این دوره می‌باشد. دیگر اثر مشهور این دوره "قوتادقوبیلیگ" می‌باشد که از طرف یوسف اولوع خاص حاجب به رشته نظم درآمده و به سلطان قراخانی بوغراخان تقدیم شده است . عتبته الحقایق ، دیوان حکم احمد یسوی و قصص الانبیاء رابغوزی از دیگر آثار این دوره زبان تۆرکی می‌باشند.

◀️ دوران تۆرکی جدید:

🔴 در دوره تۆرکی جدید، به تدریج هر یک از زبان‌های تۆرکی وارد شکل مستقل خود شده و تۆرکی آزربایجانی از تۆرکی اوْغوزی شکل گرفت. اشعار تۆرکی مولوی، شیاد حمزه، سلطان ولد، یونس امره، دهانی و حسن‌اوغلو و کتاب ارزشمند دده قورقود در زمره ادبیات نخستین تۆرکی آزربایجانی محسوب می‌گردد .

🔴 در قرن 13 میلادی نمونه نثر تۆرکی آزربایجانی کتاب "صحاح العجم" هندوشاه نخجوانی می‌باشد این کتاب لغتی است چهارزبانه برای تعلیم فارسی به تۆرکان آذربایجان .

🔴 در قرن 14 میلادی تکامل محسوسی در زبان ادبی از نوع نظم و نثر دیده می‌شود. شعرای بزرگی مانند نسیمی و قاضی برهان الدین و ضریر آثار ارزشمندی خلق نموده‌اند.

🔴 نسیمی را می‌توان بنیان‌گذار شعر آزربایجانی دانست.

🔴 قصه یوسف که به شکل دو بیتی شبیه قوْشما در سال 609 قمری/ 1230 میلادی توسط شاعری به نام علی سروده شده از جمله اشعار تۆرکی آزربایجانی محسوب می‌شود.
در این دوران کتابهای لغت زیر نوشته شده است مانند: تحفه حسام، حلیه‌الانسان و حلبه اللسان.

◀️ در قرن پانزدهم با حکومت تۆرکان آق‌قوْیۇنلۇ و قارا قوْیۇنلو ادبیات آزربایجانی وارد مرحله دیگری گردید. جهانشاه قارا قوْیۇنلۇ به دو زبان فارسی و تۆرکی شعر می‌گفت و در اشعارش "حقیقی" تخلص می‌کرد. شیخ قاسم انوار از اهالی سراب از شعرای معروف این دوره بود . حبیبی، کشوری دیلمقانی و خلیلی از شاعران برجسته‌ی این دوران بودند.

🔴 نثر تۆرکی قرن 15 دارای سبک علمی بوده است. کتاب "اختیارات قواعد کلیه یا دایره جهان نما" از این قبیل کتاب‌ها می‌باشد .
کتاب کوامل التعبیر بوازیچی نمونه دیگری از کتب قرن پانزده می‌باشد که درباره تعبیر خواب نوشته شده است.

✍ یازار‌:
دکتر توحید ملک‌زاده دیلمقانی
عضو شورای نویسندگان یورد سس.